Bilişsel Yorgunluk: Tükenmişliğin Erken Uyarı İşareti ve İyi Oluş Programına Etkisi

Bir İK yöneticisi çalışan anketinin sonuçlarını açıyor. İş yükü sorusunda puanlar geçen yılla aynı. Enerji ve odak sorularında ise belirgin bir düşüş var. Ekip aynı miktarda iş yapıyor, ama gün sonunda daha yorgun çıkıyor.

Bu tablonun bir adı var: bilişsel yorgunluk.

Bilişsel yorgunluk, sürekli bölünen dikkat, peş peşe gelen kararlar ve belirsiz öncelikler nedeniyle zihnin gün içinde tükenmesidir. İş yükünün hacminden bağımsız olarak ortaya çıkabilir ve tükenmişliğe giden yolda erken bir işaret olarak okunabilir.

Bu yazı, iyi oluş programını planlayan İK ve L&D ekipleri için. Bilişsel yorgunluğun kaynaklarını, programın hangi katmanlara dokunması gerektiğini ve etkinin nasıl ölçüleceğini anlatıyor.

Bilişsel yorgunluk ile tükenmişlik arasındaki ilişki nedir?

Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği ICD-11'de "mesleki bir olgu" olarak sınıflandırıyor: başarıyla yönetilemeyen kronik iş stresinden kaynaklanan bir sendrom. Tanımın üç boyutu var:

• Enerjinin tükenmesi ya da bitkinlik hissi
• İşe karşı artan zihinsel mesafe, olumsuzluk ya da sinizm
• Mesleki yeterlilikte azalma

Bilişsel yorgunluk bu tanımın ilk boyutuna yakın duruyor. Bitkinliği çalışılan saat kadar, o saatin kaç parçaya bölündüğü de belirliyor.

McKinsey Health Institute'un Türkiye'nin de dahil olduğu 30 ülkede 30 binden fazla çalışanla yaptığı araştırma bu noktayı destekliyor. Çalışanların %22'si tükenmişlik belirtileri bildiriyor. Toksik davranış, rol belirsizliği ve rol çatışması gibi talepler, tükenmişlik belirtilerini destekleyici unsurlara göre 7 kat daha güçlü öngörüyor.

Rol belirsizliği, gün içinde "şimdi neye öncelik vermeliyim?" sorusunun tekrar tekrar sorulması demek. Bilişsel yorgunluğun ana kaynaklarından biri de bu.

Rakamlar ne gösteriyor?

Microsoft'un 2025 Work Trend Index verileri, bilgi çalışanının gününün nasıl parçalandığını gösteriyor:

Gösterge	Değer	Kaynak
Çekirdek çalışma saatlerinde kesinti sıklığı	Her 2 dakikada bir; günde 275 kesinti (toplantı, e-posta, mesaj)	Microsoft, Haziran 2025
Saat 20.00'den sonra başlayan toplantılar	Bir yılda %16 artış	Microsoft, Haziran 2025
İşini "kaotik ve parçalı" bulanlar	Çalışanların %48'i, yöneticilerin %52'si	Microsoft, Haziran 2025
İşi için yeterli zamanı ya da enerjisi olmadığını söyleyenler	%80	Microsoft, Nisan 2025
Türkiye'de önceki gün yoğun stres yaşadığını söyleyen çalışanlar	%66	Gallup, State of the Global Workplace 2026

Microsoft verisi 31 ülkede 31 bin bilgi çalışanıyla yapılan anket ile Microsoft 365 kullanım verisine dayanıyor. Türkiye'ye özel kesinti verisi yok. İstanbul için bir işaret var: İstanbul Planlama Ajansı'nın Mayıs 2026 İstanbul Barometresi'ne göre, basına yansıyan sonuçlarda çalışanların %40,5'i yoğun iş stresi, %35,2'si tükenmişlik yaşadığını söylüyor.

Dikkat bölündüğünde ne oluyor?

UC Irvine'den Gloria Mark'ın araştırmaları konuya somut bir çerçeve veriyor. İnsanların bir ekranda tek bir işe odaklanma süresi 2004'te ortalama 2,5 dakikaydı; son ölçümlerde 47 saniyeye indi.

Bölünen işe geri dönmek de zaman alıyor. Mark ve ekibinin 2005'te bilgi çalışanlarını gözlemlediği çalışmada, kesintiye uğrayan işe dönüş ortalama 25 dakika sürdü. Çalışanlar bu arada ortalama 2 farklı işe daha geçti.

Kesinti çıktıyı her zaman bozmuyor. Mark'ın 2008 çalışmasında kesintiye uğrayan katılımcılar işi daha hızlı bitirdi ve kalite düşmedi. Bedeli başka yerde ödendi: daha yüksek stres, daha fazla hayal kırıklığı, zaman baskısı ve efor.

Bu bulgu İK açısından önemli. Performans göstergeleri yerinde görünürken bilişsel maliyet birikmeye devam edebilir. Anket sonucu geldiğinde tablo çoktan değişmiş olur.

Yapay zeka araçları yükü azaltıyor mu, artırıyor mu?

Etki iki yönlü. Deloitte'un 2025 Well-being at Work araştırmasında (ABD, İngiltere, Kanada ve Avustralya'da 3.150 kişi) yapay zeka araçlarını kullananların %26'sı bu araçların tükenmişlik ve bitkinlik hissini artırdığını söylüyor. %68'i yapay zekanın iş yükünü en az bir açıdan artırdığını belirtiyor.

Microsoft Research ve Carnegie Mellon'ın 319 bilgi çalışanıyla yaptığı çalışma başka bir noktaya işaret ediyor: üretken yapay zekaya güven arttıkça eleştirel düşünme azalıyor, kişinin kendi yetkinliğine güveni arttıkça eleştirel düşünme artıyor. Çalışma bir ilişkiyi gösteriyor, neden-sonuç bağı kurmuyor. Yine de araçların nasıl kullanılacağı programın konuları arasında yer almalı.

Yorgunluğun dört kaynağı ve programdaki karşılığı

Kaynak	Sahada nasıl görünür	Programda karşılığı
Bölünen dikkat	Bildirim, mesaj ve kısa toplantılarla parçalanan gün	Odak zamanı için ekip kuralları, bildirim düzeni
Toplantı taşması	Mesai sonrasına ve öğle arasına kayan toplantılar	Toplantı ritmi ve süre kuralları, yöneticiyle birlikte
Rol belirsizliği	Önceliğin gün içinde birkaç kez değişmesi	Yöneticinin öncelik netleştirme becerisi
Araç yükü	Aynı işin birden fazla araçta takibi, yapay zeka çıktısını doğrulama yükü	Araç kullanım kuralları, doğrulama alışkanlığı

Dört kaynağın üçü ekip ve yönetici düzeyinde şekilleniyor. Bu yüzden programın hedef kitlesi iki katmanlı olmalı: çalışan ve yönetici. Yönetici katmanının neden ayrı bir dinleyici olduğunu orta kademe yazımızda ele aldık.

"Karar yorgunluğu" kavramına temkinli yaklaşın

Karar yorgunluğu popüler bir kavram: gün boyunca verilen her kararın iradeyi bir pil gibi tükettiği fikri. Kavramın dayandığı "ego tükenmesi" etkisi tekrarlama çalışmalarında doğrulanamadı. 23 laboratuvarın katıldığı 2016 tarihli ön kayıtlı tekrarlama çalışması, etkinin sıfıra çok yakın olduğunu buldu.

Çok sayıda karar yine yorucu olabilir. Programda bunu iş tasarımı ve öncelik netliği konusu olarak ele almak daha sağlam bir zemin sunuyor.

İyi oluş programı bu yorgunluğa nasıl dokunur?

İki katmanlı bir yapı öneriyoruz:

1. Bireysel katman: dikkat ve stres yönetimi. Tüm çalışanlar için bir keynote ya da kısa bir seri. Hedef, kişinin kendi dikkat düzenini fark etmesi ve baskı altında odağını koruyacak somut alışkanlıklar edinmesi. Uzman klinik psikolog Beyhan Budak'ın "Psikolojik Sağlamlık" programı ve Saadet Şen'in "Ateş Hattında Sakin Kalabilmek" konuşması bu katmanda karşılık buluyor.

2. Ekip katmanı: işin tasarımı. Yöneticilerle yapılan bir workshop. Toplantı ritmi, odak zamanı ve öncelik netliği için ekip bazlı kurallar bu oturumda çıkıyor. Kararı yönetici veriyor; program ona araç sağlıyor.

İki katman birlikte çalıştığında çalışanın öğrendiği alışkanlık ekibin günlük düzeninde de karşılık bulur.

Programın genel çerçevesini kurumsal iyi oluş programı rehberimizde anlattık. Yakın bir kavram olan değişim yorgunluğunu da ayrı bir yazıda ele aldık.

Saadet Şen'in baskı altında sakin kalmak üzerine konuşmasından bir bölüm:

Ateş Hattında Sakin Kalabilmek | Saadet Şen (YouTube)

Etkiyi nasıl ölçersiniz?

Bilişsel yorgunluk ölçülebilir izler bırakıyor. Üç gösterge iyi bir başlangıç:

Gösterge	Nasıl ölçülür	Ne zaman
Mesai dışı toplantı ve mesaj sayısı	Takvim ve iş birliği araçlarının raporları, ekip düzeyinde	Program öncesi, 6 hafta ve 3 ay sonra
Algılanan enerji ve odak	3 soruluk kısa nabız anketi	Aynı aralıklarla
Öncelik netliği	"Bu hafta önceliklerim net" ifadesine katılım oranı	Aynı aralıklarla

Kullanım verilerini ekip düzeyinde raporlayın. Amaç ekibin çalışma düzenini görmek; bireysel izleme güveni zedeler. Kişisel veri boyutunu hukuk ekibinizle birlikte değerlendirin.

Ölçüm sonucunun bir sonraki bütçe kararına nasıl bağlanacağını etkinlik ölçümü yazımızda işledik.

Bu çeyrek atılacak 3 adım

• Son çalışan anketinizde enerji ve odak sorularını iş yükü sorusuyla yan yana koyun. Aradaki fark, bilişsel yorgunluğun ilk işareti olabilir.
• Bir ekipte iki haftalık takvimi inceleyin ve mesai dışına ya da öğle arasına kayan toplantıların sayısını çıkarın.
• İyi oluş programının brief'ine iki hedef kitle yazın: tüm çalışanlar ve yöneticiler. Konuşmacıdan her iki katman için ne önerdiğini isteyin.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilişsel yorgunluk nedir?

Sürekli bölünen dikkat, peş peşe gelen kararlar ve belirsiz öncelikler nedeniyle zihnin gün içinde tükenmesidir. İş yükünün hacminden bağımsız ortaya çıkabilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün tükenmişlik tanımındaki bitkinlik boyutuyla yakından ilişkilidir.

Tükenmişlik bir hastalık mı?

Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği ICD-11'de "mesleki bir olgu" olarak sınıflandırıyor ve tanımı yalnız iş bağlamı için kullanıyor. Tanımın üç boyutu var: bitkinlik, işe karşı zihinsel mesafe ve mesleki yeterlilikte azalma. Bireysel durumlar için bir sağlık profesyoneline başvurulmalı.

Kesintiler çalışanı ne kadar etkiliyor?

Microsoft'un Haziran 2025 verisine göre çalışanlar çekirdek çalışma saatlerinde her 2 dakikada bir kesintiye uğruyor. UC Irvine'den Gloria Mark'ın 2005 çalışmasında kesintiye uğrayan işe dönüş ortalama 25 dakika sürdü. Kesinti çıktıyı her zaman düşürmüyor, ama stresi ve zaman baskısını artırıyor.

Karar yorgunluğu bilimsel olarak kanıtlandı mı?

Kavramın dayandığı "ego tükenmesi" etkisi, 23 laboratuvarın katıldığı 2016 tarihli tekrarlama çalışmasında doğrulanamadı. Çok sayıda karar yine yorucu olabilir. Konuyu iş tasarımı ve öncelik netliği üzerinden ele almak daha güvenilir bir zemin sunuyor.

İyi oluş programı bilişsel yorgunluğu nasıl azaltır?

İki katmanla. Tüm çalışanlar için dikkat ve stres yönetimi üzerine bir keynote ya da kısa seri; yöneticiler için toplantı ritmi, odak zamanı ve öncelik netliği üzerine bir workshop. Etki, program öncesinde ve 3 ay sonra enerji, odak ve mesai dışı toplantı sayısıyla ölçülür.